LINGVO.ORG Ĉu seksismo en Esperanto?

Problemo pripensinda, minaco malignorenda al Esperanto

Malamikoj de Esperanto ofte kritikas pro la ŝajna seksa malsimetrio, virŝovenismo en la lingvo, ekzemple: *, *, *, *. Propono ĉe Survoje. Ni elektu inter dek sistemoj (J-sistemo, parentismo, e-sistemo, kunmetosistemo). Diskutgrupo pri la problemo. La J-sistemo. Seksneŭtralaj parencovortoj - rezultoj de opinisondo.

Vidu ankaŭ PMEG kaj PMEG kaj PMEG


La pronomoj, facila solvo (ri = li aŭ ŝi), malfacila interkonsento

La pronomo "li" estas la priparolata maskla persono, sed foje pro manko de oficialeco de "ri", "li" povas esti la priparolata persono kun nekonata sekso. Rimarkindas ke Zamenhof konsilis uzi la vorton "ĝi" nur por anstataŭi objekton aŭ aferon, tamen por infanetoj oni ja (mis)uzas la pronomon. Anstataŭ tiel dusignife uzi "li" aŭ "ĝi", oni pli klare kaj pli juste povas por la signifo "priparolata persono kun nekonata sekso" uzi la vorton "ri" ("ri" ekzistas jam depost la 1970-aj jaroj).

Tradicie la plej ofta uzo de la malminoritata Esperantistaro estas "li" por animhavantiĉoj, "ŝi" por animhavantinoj, "ĝi" por objektoj. Do ne pro iu anglalingva/ktp minoritato, sed el tiu ofteco mem oni hezite uzus "ĝi" por animhavanto. Tial, oni bonvenu komunuman interkonsentiĝon pri "ri" por signifi animhavanton.


La vortaro, ne tiom da problemaj vortoj

La plej multaj radikoj en Esperanto estas sekse neŭtraj: ĉiuj -ul, -ist, -an, -estr, -id, -ant, -int, -ont, -at, -it, -ot, ĉiuj bestospecioj, ĉiuj landanoj, kaj multegaj aliaj! Kaj por la "problemo" de manko de simetrio ĉe la seksa sufikso, jam la solvo estas -iĉ (vaste komprenata kaj iom uzata, -iĉ- estas de -ĉj- kiel -in- estas de -nj-). Aldone, rimarkindas ke diri ekzemple "amiko kaj amikino" estas malbona stilo ĉar jam amiko=amikiĉo/amikino - oni simple diru geamikoj / (amikinoj kaj amikiĉoj) / ((femamikoj kaj viramikoj)). Kie vir- estas forta -iĉ, kaj fem- estas forta -in (tamen fem- estas neniam uzita ĝis nun). Foje vir-/fem- aldonas signifon de maturaĝeco. (La vorto "viro" havas nuancon de plenkreskeco kaj estas la malo de la vorto "virino"; "malino" povas signifi ankaŭ "inseksa malo".)

Unu alia ekzemplo: doktoro estas ulo (ĉu maskla ĉu femala) kun PhD, doktorino estas femala ulo kun PhD, doktoriĉo estas maskla ulo kun PhD, kaj bona stilo estas diri simple "doktoro" (ne doktoriĉo nek doktorino).


Sistemo A

(Rimarku ke parento/fradado/ks restas validaj por la tradiciaj -ĉj/-nj)
avuoavuiĉo, avĉjoavuino, avnjoavuipo, avpjo
parentoparentiĉo, paĉjoparentino, panjoparentipo, papjo
fizofiziĉo, fiĉjofizino, finjofizipo, fipjo
nepotonepotiĉo, neĉjonepotino, nenjonepotipo, nepjo
fradadofradadiĉo, fraĉjofradadino, franjofradadipo, frapjo
kuzenokuzeniĉo, kuĉjokuzenino, kunjokuzenipo, kupjo
ontioontiiĉo, oĉjoontiino, onjoontiipo, opjo
nievonieviĉo, nieĉjonievino, nienjonievipo, niepjo

(Pro multsilabeco, poeziaj radikoj povus iĝi pli ĝenerale uzataj)
avuoaboomoavuipo
parentopatromatroparentipo
fizofilodotrofizipo
nepotoneponemonepotipo
fradadofratosiskofradadipo
kuzenokuzokuzeninokuzenipo
ontioonklotantoontiipo
nievonevonefonievipo

Sistemo B

En Sistemo A, la vortoj povas esti tre/tro longaj - kvar silaboj. Por kuraĝigi ekuzon de nova sistemo, en Sistemo B la proponataj radikoj estas realisme pli mallongaj.

Sistemo B.1 (nur ok radikoj - ne pli ol ok)

ajvoajviĉo, ajĉjoajvino, ajnjoajvipo, ajpjo
batrobatriĉo, baĉjobatrino, banjobatripo, bapjo
fizofiziĉo, fiĉjofizino, finjofizipo, fipjo
neptoneptiĉo, neĉjoneptino, nenjoneptipo, neptjo
sibosibiĉo, siĉjosibino, sinjosibipo, sipjo
kuznokuzniĉo, kuĉjokuznino, kunjokuznipo, kupjo
tihotihiĉo, tiĉjotihino, tinjotihipo, tipjo
nievonieviĉo, niĉjonievino, ninjonievipo, nipjo

Sistemo B.2 (nur ok radikoj - ne pli ol ok)

Sistemo B.3 (la aliaj kelkdek radikoj - temas pri nek multaj nek oftaj)


La plena(?) listo

Por la malmultaj (certe malpli ol 100) "problemaj" vortoj, eble estu du versioj por ke la malamikoj de Esperanto ne plu povus kritiki. Versioj elekteblaj laŭ individuaj plaĉoj (la E-komunumo povus do demokrate elekti iom post iom; kaj cetere la versioj utilus por ekzemple poezio): Oni ne ŝanĝu (aŭ nur rare modifetu) kontraŭ-Fundamente la signifon de jamaj radikoj de Esperanto. Oni prefere enkonduku la plej minimuman kvanton da novaj radikoj, kaj nur tiuj kiuj vere estas necesaj. (Sube en ruĝa inko estas la "famaj 16".)

"Ofteco"
(tekstaro.com)
TradiciaNove proponata de sistemo-ANove proponata de sistemo-B (^=neŭtraligo de la radiko)
11625vir(in)oadolto, homo, (vir- estu -iĉ), (virino estu femo)
8191patr(in)oparentobatro
7548sinjor(in)osiorosioro
7503fil(in)ofizofizo
6861reĝ(in)orejĝo^reĝo/rejĝo
4462edz(in)oeŝoeŝo
3527frat(in)ofradadosibo
3488knab(in)okidokido
1987princ(in)oprenso^princo/prejnco
1226faraonofaraono (ekde nun estu seks-neŭtrala, do nur se necese faraoniĉo/faraonino)^faraono/fajraono
1179fraŭl(in)oneeŝoneeŝo
695onkl(in)oontiotiho
603av(in)oavuoajvo
408markiz(in)omarkeso^markizo/majkizo
397papopapo (estas seks-neŭtrala)^papo/pajpo
372graf(in)ogrofo^grafo/grajfo
361fianĉ(in)ofianceoantaŭeŝo
351duk(in)oduĉo^duko/dujko
306vidv(in)oviduoviduo
265kavalirokavaliro (ekde nun estu seks-neŭtrala)^kavaliro/kajvaliro
237nev(in)onievonievo
232nep(in)onepotonepto
227kuz(in)okuzenokuzno
181monaĥ(in)omonko (do monkiĉo/monkino)^monaĥo/mojnaĥo/monĥo
172carocaaro^caro/cajro
167bub(in)obubo (ekde nun estu seks-neŭtrala), petolinfano^bubo
397rabenorabeno (difine estas seks-neŭtrala)-
137baron(in)obaruno^barono/bajrono
126damodamo (nur inas), ino, moŝto, damo (en ludoj)-
105lordoloordo^lordo/lojdo
77abat(in)oabado/abatejestro^abato/ajbato
63bokokapriĉo, cerviĉo-
48ŝahoŝaho (historie nur iĉas - kiel reĝo), (persa) rejĝo-
43emiroemiro (ekde nun estu seks-neŭtrala)^emiro/ejmiro
43masklomasklo (difine nur iĉas), iĉo
42putinoamoristo, seksumisto [slange putino/putiĉo]puto
37sirenosireno (mite nur inas), koketulo-
36taŭrotaŭro (nur iĉas), boviĉo-
33inkuboinkubo (difine nur "iĉas") (evitinde estus inkubino)-
33muzomuzo (mite nur inas), inspiranto (do seks-neŭtrala)-
27furiofurio (mite nur inas), venĝdio-
25nimfonimfo (mite nur inas)-
24imamoimamo (difine estas seks-neŭtrala)-
21femalofemalo (difine nur inas), ino-
19konkubokromeŝo^konkubo/kojnkubo/kromeŝo
14eŭnukoeŭnuko (difine nur iĉas), homuko-
12ĝentlemanoĝentlemano (ekde nun estu seks-neŭtrala) [kvazaŭ ĝentlem-an-o]^ĝentlemano/ĝejntlemano
10hetajrohetajro, amoristino-
8matronoeŝino, matura adoltino, grava adoltino, respektinda adoltino, nobela panjo^matrono/majtrono
6amazon[in]o amazono (mite nur inas)-
6megeromegero (ekde nun estu seks-neŭtrala)^megero/mejgero
5ciklopociklopo (difine estas seks-neŭtrala)-
5driadodriado/arbonimfo (mite nur inas)-
4samurajo (difine estas seks-neŭtrala)-
3gejŝogejŝo (difine ina), elegantistino-
3mikadomikado (difine estas seks-neŭtrala)-
3primadonopintkantisto^premadono/prejmadono
3stalonostalono (difine nur iĉas), ĉevaliĉo-
2kaponokapono (difine nur iĉas), junkokiĉuko-
2ŝogunoŝoguno (historie nur iĉas)-
1gunoguno (difine nur inas), negravedigita bovino-
1tennootennoo (difine estas seks-neŭtrala)-
1najadonajado/akvonimfo/(rivera aŭ fonta nimfo) (mite nur inas)-
1oksookso (difine nur inas), boviĉuko-
1prodofamkavaliro (ekde nun estu seks-neŭtrala)^prodo/projdo
1pulardopulardo (difine nur inas), junkokinuko-
0almeodanckantistino (historie nur inas)-
0begino/begardobego^begardo/bejgardo
0ĝigoloĝigolo (ekde nun estu seks-neŭtrala)^ĝigolo/ĝejgolo
0meretricoamoristo, seksumisto^meretrico/mejretrico
0odaliskosklavservisto^odalisko/ojdalisko
0subretoservistino, teatraĵa ĉambristino, aktorineto, etrolulino, dancistinarano^subreto/sujbreto
0sukubosukubo (difine nur "inas") (evitinde estus sukubiĉo)-